در این میان سهم کشور ایران حدود 2 میلیون نفر می باشد . به طوریکه از هر 5 نفر از افراد بالای سی سال یک نفر مبتلا به دیابت یا دچار اختلال تحمل گلوکز می باشد . با در نظر داشتن عوارض مزمن متعدد و جدی این بیماری نظیر اختلالات بینائی ، کلیوی ، عروقی و عصبی که منجر به نابینائی ، نارسائی شدید کلیوی ، سکته قلبی و یا مغزی و قطع عضو می شود . از آنجا که یکی از راههای مناسب جهت کنترل بیماری دیابت تزریق انسولین می باشد در این مقاله توضیحات و نکات مهم و اساسی جهت استفاده درست و صحیح تزریق انسولین ارائه شده است .

انسولین چیست ؟

انسولین ماده شیمیائی ( هورمونی ) است که در لوزالمعده یا پانکراس تولید و به درون خون ترشح می شود . انسولین ورود قند از خون به داخل سلول های بدن را آسان می کند . در افراد دیابتی تیپ یک به دلیل تخریب سلول های بتا ، انسولین ترشح نشده و یا به میزان کمی ترشح می شود و در نتیجه این افراد به تزریق انسولین نیاز دارند .

در افراد دیابتی تیپ دو سلول های بدن پاسخ مناسب به انسولین موجود در خون نمی دهند و به تدریج سلول های بتا کم کار شده یا ترشح انسولین را کاهش می دهند . بنابراین برخی از افراد دیابتی با مصرف قرص های پائین آورنده قند خون که تحریک کننده سلول های بتا هستند یا با تزریق انسولین قند خون خود را کنترل می نمایند . انسولین را نمی توان مانند قرص یا کپسول مصرف کرد زیرا در طول مراحل هضم غذا شکسته می شود ( چون انسولین از جنس پروتئین است ) .

نحوه تزریق انسولین از طریق زیر جلدی است .

منابع تهیه انسولین

انسولین به دو طریق تهیه می گردد :

انسولین انسانی : انسولین انسانی از لوزالمعده انسان ها تهیه نمی شود اما شبیه انسولینی است که در بدن ساخته می شود .

انسولین حیوانی : این انسولین از عصاره لوزالمعده پستاندارانی که انسولین آنها مشابه انسولین انسانی است تهیه می شود .

هرگز انسولین انسانی را با انسولین حیوانی مخلوط نکنید .

توجه نمائید در دوران بارداری ، در مواقع حساسیت به انسولین حیوانی و در صورت تجویز پزشک معالج و زمان شروع درمان با انسولین ، از انسولین انسانی استفاده نمائید .

انواع انسولین

انسولین های موجود در بازار ایران بر اساس رنگ ، شروع اثر ، حداکثر اثر و مدت زمان اثر به دو قسمت تقسیم می شوند .

انسولین کریستال : شروع اثر 60-30 دقیقه و حداکثر اثر آن 5-4 ساعت و رنگ انسولین شفاف می باشد .

انسولین NPH : شروع اثر 90-60 دقیقه و حداکثر اثر 12-4 ساعت و رنگ انسولین کدر می باشد .

احتیاط : از انسولین های یخ زده و یا ته نشین شده استفاده نکنید .

هنگام استفاده از سرنگ های انسولین نکات زیر را به خاطر بسپارید :

1. جهت تزریق انسولین فقط از سرنگ های ویژه تزریق انسولین استفاده نمائید .
2. هر سرنگ را می توان چندین بار تا زمانی که سر سوزن آن کند نشده باشد استفاده نمود .
3. استفاده از سرنگ یک فرد برای شخص دیگر ممنوع می باشد زیرا خطر عفونت های ویروسی مثل ایدز و هپاتیت را افزایش می دهد .
4. برای استفاده مجدد از هر سرنگ چند بار پیستون را با فشار به عقب و جلو ببرید تا انسولینی که در سر سوزن   می ماند ( حدود پنج واحد ) خارج گردد . سپس اقدام به کشیدن مجدد انسولین کنید .
5. هرگز سر سوزن استفاده شده را با پنبه آغشته به الکل تمیز نکنید زیرا این عمل سبب کندی سر سوزن می گردد .
6. سرنگ استفاده شده را با درپوش آن در یخچال و در یک محل مناسب نگهداری نمائید .
7. انسولین را 30 دقیقه قبل از تزریق از یخچال خارج کنید .
8. انسولین را 20 تا 30 دقیقه قبل از صرف غذا تزریق کنید .
9. شیشه انسولینی را که در حال مصرف است می توان در دمای اتاق نگهداری کرد اما شیشه های انسولین اضافی باید در داخل یخچال نگهداری شوند .
10. اگر سر سوزن شما کند شده است دوباره از آن سرنگ استفاده نکنید .
11. سعی کنید در یک ساعت معین در شبانه روز انسولین را تزریق نمائید .
12. از قرار دادن انسولین در درجه حرارت بالا خودداری کنید .
13. از تکان های بیش از حد شیشه حاوی انسولین NPH خودداری کنید زیرا باعث از دست رفتن اثر دارو می شود .
14. از قرار دادن انسولین در برابر نور مستقیم آفتاب خودداری کنید .
15. اگر انسولین استفاده شده را خارج از یخچال نگهداری می کنید قدرت اثر انسولین پس از 30 روز کاهش می یابد .
16. هر گونه تغییر در انسولین مثل یخ زدگی و کدر شدن قدرت انسولین را کمتر می کند .

نحوه مخلوط کردن

در صورتی که بیمار از دو نوع انسولین با اثر سریع ( کریستال ) و با اثر متوسط (NPH ) استفاده می کند باید برای مخلوط کردن آن دو ، نکته های زیر را رعایت کند :

-             هیچ گونه ماده رقیق کننده و یا داروی دیگری نباید به مخلوط دو نوع انسولین اضافه شود .

-             مخلوط انسولین کریستال و NPH را هم می توان فورا" تزریق کرد و هم می توان برای وعده بعدی تزریق نگهداری کرد .

-             همیشه باید اول انسولین کریستال در سرنگ کشیده شود و بعد انسولین NPH ، در غیر این صورت ساختمان و اثر انسولین کریستال تغییر می کند .

محل های تزریق

-             باید در بافت زیر جلدی قسمت بالای بازو ، سطح جلو و کناری قبل دید رانها و در محدوده 5 سانتی متری اطراف ناف تزریق شود .

-             تزریق نباید داخل عضله انجام گیرد و باید حتما" در زیر پوست و در بافت چربی باشد .

-             تزریق انسولین باید هر دفعه در یک محل جداگانه انجام شود ( چرخشی ) ، در غیر اینصورت ممکن است پوست سفت شود .

-             سرعت جذب انسولین در محل های مختلف متفاوت است ، به این صورت که در شکم جذب از همه قسمت ها سریع تر است بعد در بازوها و بعد ران ها و در باسن از همه قسمت ها کند تر جذب می شود . بهتر است در صورتی که فرد دو بار تزریق در روز دارد صبح ها روی شکم و شب ها بالای ران تزریق شود .

-             هر ورزشی میزان جذب انسولین را از نواحی تزریق مربوط به آن ورزش افزایش می دهد ، به طور مثال در صورت تزریق در ران ها در هنگام دویدن جذب انسولین سریع تر می شود .

-             تغییرات پوستی نواحی تزریق مثل تورم ، قرمزی و سفتی باعث کندی جذب انسولین می شود .

 منبع:

1 -  کتابچه مراحل آماده سازی و تزریق انسولین – مرکز بهداشت استان زنجان

2 – کتابچه بهورز و دیابت – مرکز مدیریت بیماریها – وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی

تهیه و تنظیم : محمد علی بیگدلی کارشناس واحد پیشگیری و مبارزه با بیماریهای مرکز بهداشت آبیک